Door: Laura Spierdijk

Onlangs was ik op vakantie in Californië. Hoewel ik in een hotel verbleef en niet zelf kon koken, heb ik uit nieuwsgierigheid toch een paar supermarkten bezocht. Als econoom vind ik het namelijk interessant om te zien wat men in andere landen zoal eet en vooral wat men daar voor betaalt. Toch had ik beter niet naar die supermarkten kunnen gaan, want sindsdien ben ik aan het piekeren over de prijzen die ik daar observeerde. 

Ongezond is goedkoop, gezond is duur

In de Amerikaanse supermarkten viel het me op dat gezonde voedingsmiddelen (zoals groente, fruit en magere yoghurt) veel duurder zijn dan in Nederland, terwijl ongezond voedsel (bijvoorbeeld frisdrank, spareribs en ijs) er juist erg goedkoop is. [1] Opvallend lage prijzen voor ongezond voedsel nam ik ook waar in fast food restaurants. Een compleet hamburgermenu voor een paar dollar, inclusief een reusachtige beker frisdrank.

Aanvankelijk dacht ik dat de hoge prijzen voor groente en fruit aan de supermarkt te wijten was. Maar dit bleek niet zo te zijn. Op de farmers markets waar lokale boeren hun eigen groente en fruit direct aan de consument verkopen, observeerde ik dezelfde hoge prijzen voor groente en fruit. De meest opmerkelijke prijzen waren die van tuinbonen (20 dollar voor een zak van twee kilo) en blauwe bessen (27 dollar voor een bakje van hoogstens een pond). Iedereen die zelf tuiniert, weet dat tuinbonen telen doodeenvoudig is. Hoef je vrijwel niets aan te doen, lukt altijd. Dus 20 dollar per zak is echt exorbitant. Ter vergelijking, op de Vismarkt in Groningen koop je medio juli twee kilo tuinbonen voor 2.50 euro. Blauwe bessen zijn in Nederland ook duur in vergelijking met bijvoorbeeld appels; eind juli betaalde ik op de Vismarkt 2 euro voor 250 gram. Een stuk goedkoper dan in Californië.

Maar vooral het verschil tussen de Californische prijzen van groente, fruit en yoghurt enerzijds en die van frisdrank, vlees en ijs anderzijds is opvallend. Immers, ook de ongezonde voedingsmiddelen bevatten landbouwproducten: riet- of bietsuiker, plantaardige olie, vlees (waarvoor mais en soja nodig is) en melk.

Sinds mijn vakantie pieker ik over deze prijzen. Waarom is de prijs van groente en fruit zo hoog in Californië? En waarom is de prijs van vlees, patat en frisdrank zo laag? En hoe is het in Nederland gesteld met de prijsverhouding tussen gezond en ongezond voedsel?

Verklaren van prijzen

Laten we ervan uitgaan dat de prijs van een product gelijk is aan de marginale kosten om dit product te produceren plus een marge. Als de prijs van een product erg hoog is (of juist laag), dan kan dat dus verklaard worden door hoge (large) marginale kosten of een hoge (lage) marge. De marge wordt uiteraard niet alleen bepaald door de producent van het product, maar ook door de tussenhandelaren zoals de supermarkt.

Eerst maar eens een aantal oorzaken voor de hoge prijs van groente en fruit uitsluiten, te beginnen bij de marginale kosten. Delen van Californië hebben een prima (mediterraan) klimaat voor het telen van groente en fruit, met zomers veel meer zon dan in Nederland. Californië is bijna tien keer zo groot als Nederland, dus landbouw kan er grootschaliger plaatsvinden dan hier. Op het land zie je veel (illegale?) Mexicanen werken, dus de arbeidskosten van het telen en plukken van groente en fruit zullen vermoedelijk niet al te hoog zijn. Al met al lijken de marginale kosten van het produceren van groente en fruit er eerder lager dan hoger dan in Nederland.

Dan de marge. Er zijn diverse aanbieders van groente en fruit, dus van een monopolistische situatie lijkt geen sprake. De supermarkt zou de prijzen van groente en fruit kunstmatig hoog kunnen houden, om vlees, ijs en frisdrank onder de kostprijs aan te bieden. Maar ook op boerenmarkten liggen de prijzen hoog; soms hoger dan in de supermarkt. Dus ook dit kan niet de verklaring zijn voor de hoge prijzen voor groente en fruit.

Nog een laatste poging. Hebben wij in Nederland wellicht geen flauw benul van kostendekkende landbouwprijzen door de Europese landbouwsubsidies die de prijzen kunstmatig laag houden? Zijn de hoge prijzen te wijten aan de droogte die het mid-westen van Amerika sinds enige tijd teistert? Of zijn de grondprijzen in Californië heel hoog en worden die doorberekend in de prijs? Misschien hebben de boeren in Californië stiekem prijsafspraken gemaakt? Maar waarom is fastfood dan zo goedkoop? Ik weet het gewoon niet.

Gevolgen van perverse prijsprikkels

Ik zal even toelichten waarom ik pieker over de onverklaarbare prijzen. Uit recent wetenschappelijk onderzoek blijkt dat consumenten hun eetgedrag aanpassen op de prijzen in de supermarkt. Door de perverse prijsprikkels in Californië wordt het consumenten – vooral de minder welgestelden – niet eenvoudig gemaakt om gezonde en slanke keuzes te maken.

Daar komt bij dat vrijwel iedereen in Californië alles met de auto doet en dus een minieme hoeveelheid lichaamsbeweging krijgt bij de dagelijkse bezigheden. Dan is het niet verwonderlijk dat meer dan 60% van de Californische bevolking te dik is en dat bijna 25% aan obesitas lijdt. Onder kinderen is dat laatste percentage 15%.

Maar ook in Nederland neemt overgewicht zorgwekkende proporties aan. In ons eigen land zijn de prijsverschillen tussen gezond en ongezond eten minder extreem dan in Amerika, maar ook hier is het relatief goedkoop om je vol te stoppen met een suikerrijke en vette hap. Zie de bijgevoegde tabel, die ik eind juli heb samengesteld in een Aldi supermarkt.

Tabel 1: Prijzen van diverse voedingsmiddelen in euro’s (Aldi supermarkt eind juli 2012)

Fruitkorting of snacktaks?

Hoe kunnen prijsprikkels consumenten aanzetten tot het maken van gezondere en minder calorierijke keuzes? Over het invoeren van een vettaks is door politici al veel gediscussieerd. De Partij voor de Dieren stelt in haar verkiezingsprogramma een vleesaccijns voor. Maar het is geen eenvoudige opgave om een prijsbeleid te ontwikkelen dat de juiste prikkels aan consumenten geeft. Uit het eerder genoemde onderzoek blijkt namelijk dat consumenten dankzij een fruitkorting weliswaar gezonder gaan eten, maar niet minder. Van een snacktaks gaat men wel minder eten, maar niet gezonder. Korting en taks combineren lijkt de oplossing. Maar helaas, de effecten van een korting en een taks blijken elkaar op te heffen.

Het lijkt me dat met de juiste prijsprikkels nog heel wat te winnen valt. En niet alleen wat betreft de bestrijding van overgewicht. Om de gezondheidskloof tussen arm en rijk te overbruggen moet gezond eten voor iedereen – arm en rijk – betaalbaar zijn. Natuurlijk kunnen consumenten door het maken van slimme keuzes nu heus wel een gezonde en slanke maaltijd samenstellen voor weinig geld. Maar dit vereist enige inspanning en culinaire creativiteit, die niet iedereen kan opbrengen. Het is daarom gunstig als gezonde en caloriearme keuzes in de supermarkt ook met weinig moeite gemaakt kunnen worden. Aan de wetenschap de schone taak om verder uit te zoeken hoe kortingen en taksen hier een bijdrage aan kunnen leveren.

This entry was posted on Monday, August 27th, 2012 at 12:51 pm. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Both comments and pings are currently closed.